ИСЛАМ ҒЫЛЫМХАЛЫ, ҚҰРБАН, Құрбандық танымы және оның Ислам дініндегі орны - Ислам дағуаты - Қазақша мақалалар - Діни мақалалар

а) Аллаһ Тағаланың әмірлерін қалтқысыз орындау пендені Жаратушының ризашылығына бӛлеп, ақыретте сый-сыяпатқа кеңелтеді. Құрбан шалу да – Аллаһ Тағаланың арнайы бұйрығы. Сол себепті бұл бұйрықты шын ықыласпен атқарушы Раббысының ризашылығын алып, ақыретте жүзі жарқын болады, мол сауап иеленеді. Пайғамбарымыз хадисінде бұл ақиқатты былай деп түсіндіреді: «Адам баласы құрбан айт күні (құрбан шалып) қан ағызудан да сүйікті басқа іспен Аллаһ Тағалаға жақындаған емес. Қаны ағызылған мал қиямет күні мүйіздері, тұяқтары және жүндерімен келеді. Ағызылған қан жерге тамбай жатып, Аллаһ Тағаланың құзырында үлкен мақамға жетеді. Сондықтан құрбандарыңды кӛңіл ризашылығымен шалыңдар»1. Пайғамбарымыз (с.а.у) басқа хадистерінде Аллаһ ризашылығы үшін шалынған құрбанның әрбір қылшығы үшін сауап бар екенін былай деп сүйіншілеген: «Сахабалар Расулімізге (с.а.у): - Уа, Аллаһтың Елшісі, құрбандық деген не? – деп сұрақ қойды. - Құрбандық – сендердің Ибраһим (а.с) бабаларыңның сүннеті, - деді. - Одан бізге қандай сауап бар? - Әрбір тал қылшығы үшін сауап аласыңдар. - Қойдың жүнінен ше? - Қойдың жүнінің әрбір тал қылшығына да сауап жазылады»2. Аллаһ разылығы үшін риясыз кӛңілмен сойылған құрбандық мал ақыретте қылдай жіңішке, қылыштай ӛткір Қылкӛпірден ӛтерде иесіне кӛп кӛмектеседі. Пайғамбарымыз бұл жайында ӛз хадисінде былай дейді: «Құрбандыққа малдың ең жақсысын, кӛзге жұғымдысын таңдаңдар, ӛйткені ол –Қылкӛпірден ӛтердегі ӛз кӛліктерің». Шындығында, Аллаһ Тағала біздің шалған құрбандарымыздың ағызылған қанына немесе етіне мұқтаж емес. Біздің шалған құрбандарымыздың еті немесе қаны Аллаһ Тағаланың құзырына жетпейді. Бірақ біздің оның әмірін ләббайк деп құлдық ұрып орындауымыздағы ықылас-ниетіміздің Аллаһ Тағалаға жетіп, ризашылығына себеп болары сӛзсіз. Бұл шындықты Құран Кәрім былай деп баяндайды: «Олардың (құрбан малдарының) еттері де, қандары да Аллаһ Тағалаға жетпейді. Бірақ Оған сендердің тақуалықтарың жетеді» (Саффат сүресі, 37/107). ә) Құрбан шалу – Ибраһим пайғамбарымыздан (а.с) жалғасып келе жатқан сүннет. Иә, Ибраһим пайғамбарымыз (а.с) Аллаһ Тағалаға әміріне мойынұсынып, бауыр еті баласы Исмайылды Ұлы Жаратушысының жолында пида ете алатындығын паш ету арқылы, қиын сыннан ӛткен еді. Міне, құрбан шалу сол бір ғибратты оқиғаның ұмытылмас кӛрінісі. б) Адам баласы құрбан айтта құрбан шалу арқылы Ұлы Жаратушысының ӛзіне берген сансыз нығметтерінің шүкірін ӛтеп, күнәларына кешірім тілейді. в) Табиғатында ӛзімшілдік, сараңдық, дүниеқоңыздық секілді жағымсыз қасиеттері бар адам нәпсісі құрбан айтта тек қана Аллаһ Тағаланың ризашылығын ойлайды. Бір малын қиып, кедей және мұқтаж бауырларына жәрдем беру арқылы жаман қылықтарын бауырмалдық, жомарттық, кішіпейілдік секілді жақсы қасиеттермен алмастырады. г) Дүние жүзінде жыл сайын миллиондаған мал сойылып жатады. Бірақ сол сойылған малдың еттері кедей-кепшіктердің бәріне жете бермейді. Міне, құрбан айтта осы кедей, жағдайы нашар адамдардың жағдайы ойластырылады. Ең болмаса бір тойындырып, олардың жүзіне шаттық сыйлайды. Әр күні кіжінумен ӛткен кӛңілі сынық кедей байғұсқа мұсылмандық жанашырлық танытып, қол ұшын беру қандай ғанибет! Аллаһ Тағала ақыретте бәріміздің жүзімізді жарқын қылып, кӛңілімізді шаттандырсын! Әмин!

Ибраһим (а.с) пайғамбар ӛзінен кейін халықты тура жолға бастайтын ізгі ұрпақ сұрап, кӛп жыл бойы Аллаһ Тағалаға жалбарынған-ды. Бұл тілегі әбден қартайып, ұрпақ сүюден үміті үзілген қарттық шағында қабыл болмасы бар ма?! Зарыға күткен перзенті сондай тәтті, қылықтары да тым сүйкімді. Ӛзіне қолғабыс етуге жарап, қуанышы мен кӛзайымына айналған кез еді. Күндердің бірінде Ибраһим пайғамбар түсінде баласын құрбандыққа шалғалы жатқандығын кӛрді. Ӛз бауыр етің балаңды ӛз қолыңмен ӛлімге қайтіп қиярсың?! Мына түстің мұншалықты мысымды басқаны несі?! Белгінің Жаратушыдан келгеніне кӛз жеткізген Ибраһим пайғамбар бұл белгіні орындауға бекемденеді. Не де болса нар тәуекел! Аллаһтың берген жаны Аллаһқа аманат. Баласына мейірлене кӛз тастады. Кӛңілі толқып, жүрегі елжіреп қоя берді. Әттең-ай, бала деген мұншалықты ыстық болар ма?! Жоқ! Шайтанның азғыруына кӛнбеген жӛн. Ұлы Жаратушы әмірі қайткенде де сӛзсіз орындалуы тиіс. Кӛңілін кӛптен қобалжытқан жайды баласына ретін тауып айтпақшы болып оқталғаны сол еді, тұтығып, тілі күрмеле берді. Ақыр соңында тәуекелге бел буды. «Балам, түсімде Аллаһтың әмірімен сені құрбандық шалуға ниеттеніп, бауыздайын деп жатыр екем. Бұған не дерсің?»- дейді. Баласы әкесінің ойын түсінді. Жүзіне тесіле қараған күйі: «Әкетай, еш тартынба! Хақ Тағаланың бұйрығын не де болса орында. Мен де сабырлылық, шыдамдылық танытармын. Тәуекел ет»,- деді қасқая. Әке мен бала бұйрықтың басқадан емес, Ұлы Жаратушыдан келгенін жете ұғына білді. Сол үшін де қыңқ деместен, кессең мойным міне деп пышаққа түсті. Әттең, қанша қайралса да пышақ ӛтпей қор қылды. Сонда да жалтармады. Аллаһтың әміріне толықтай мойынсұнды. Соңында сын-сынақтан да сүрінбей ӛтті-ау. Аллаһтың ӛзі аян білдірді: «Әй, Ибраһим! Сен көрген түсіңе адалдық таныттың. Міндетіңді орындадың. Исмайылдың орнына құрбандық ретінде шаларсың деп қошқар түсірдім. Біз жақсы құлдарды осылайша марапаттаймыз!» Иә, Аллаһ Тағала сынағаны болмаса Исмайылды құрбандыққа шалуды қаламады. Ол тек Ибраһим пайғамбардың ӛзіне адалдығына, әмірін қалтқысыз орындауына тәнті болуды қалады. Нағыз тәуекел ете білудің үлгісін паш етті. Әйтпесе, Аллаһ Тағалаға сойған малдардың еті мен жүні де қажет емес екені белгілі. Аллаһ Тағалаға құлының ақ-адал ниеті мен кең пейілі-ақ жеткілікті. Иә, солай. Қартайып кӛрген қызығы, жалғыз тұяғы, асылдың сынығы, құлдығы Исмайыл үшін Ибраһим (а.с) нені де болса құрбан етуге бар еді. Ӛйткені, оны ӛте қатты жақсы кӛретін. Ал Аллаһқа деген махаббат балаға деген махабаттан әлдеқайда басым

Ханафи мәзхабында құрбан айтта шамасы жеткендерге құрбан шалу уәжіп. Уәжіптігінің дәлелдері: Аллаһ Тағала Құран Кәрімде: «Раббың үшін намаз оқы және құрбан шал» 3 –деп әмір етіп, құрбан шалудың уәжіптігін білдіреді. Пайғамбарымыз (с.а.у) «Кімді-кім мүмкіншілігі бола тұра құрбан шалмаса, біздің намаз оқитын жерімізге жақындамасын!» -деп бұйырған. Әрине, бұндай қатаң ескерту, кем дегенде, құрбан шалудың уәжіптігін білдірсе керек. Пайғамбарымыздың (с.а.у) «Құрбан шалыңдар! Ӛйткені, ол – Ибраһим әкелеріңнің сүннеті», -деуі құрбан шалудың уәжіптігіне теріс емес. Ӛйткені «сүннет жолы» деген мағынаны білдіреді. Яғни, бізге уәжіп болған құрбан шалу – Ибраһимнің (а.с) жалғаса келген жолы деген мағынаны меңзейді.

Құрбан шалу белгілі бір адамға уәжіп болу үшін тӛмендегі шарттар керек: 1. Мұсылман болу; 2. Ақылды және балиғат жасына толған болу; 3. Құрбан айт уақытында жолаушы болмау; 4. Негізгі қажеттіліктен тыс нисап мӛлшеріндегі қаржыға ие болу. Нисап мӛлшері – 85 грамм алтын яки құнына тең келетін ақша. Зекет ғибадаты сияқты құрбанның уәжіп болуы үшін нисап мӛлшеріне жеткен малға бір жыл толу шарт емес. Басқа мәзхабтарда құрбан шалу уәжіп емес сүннет болғандықтан, оларда нисап мӛлшеріндегі байлыққа ие болу шарт емес. Жағдайы бар әркім-ақ құрбан шала алады. Біздің мәзхабта да нисап мӛлшеріндегі байлығы жоқ адамдар да құрбандық шалуына рұқсат. Құрбан шалған уақытта міндетті түрде ниет ету керек. Ӛйткені, малды ғибадат үшін соятыны сияқты, тек қана етін пайдалану үшін де союға болады.

Құрбан шалудың уақыты құрбан айттың бірінші күні айт намазынан кейін басталып, айттың үшінші күні ақшамға аз уақыт қалғанға дейін жалғасады. Үзір себептерге байланысты құрбан айт намазына бара алмай қалған адамның, намаз оқып болатындай уақыт ӛткеннен кейін құрбанын шала беруіне болады. Пайғамбарымыздың (с.а.у) құрбан шалудың уақытына байланысты бірнеше хадис риуаят етілген. Бәрә ибну А’зибтің риуаяты бойынша: «Аллаһтың Елшісі (с.а.у): «Біздің бұл күнде алғашқы жасайтын ісіміз – намаз оқу, сосын қайтып келіп, құрбанымызды шалу. Кім осылай істесе біздің сүннетімізге ергені. Ал кімде-кім бұдан бұрын құрбанын шалатын болса, бұл құрбанның отбасына берілген еттен айырмашылығы жоқ. Бұның құрбан болуы мүмкін емес». Басқа бір хадисте: «Кімді-кім намаздан бұрын құрбанын шалса, қайтадан шалсын», - деп, намаздан бұрын шалынған малдың құрбандыққа есептелмейтінін ескертеді.

Пайғамбарымыз (с.а.у) құрбандыққа жарамайтын мал турасында: «Анық соқыр, таза аурушаң, (жүре алмайтындай күйдегі) таза ақсақ және жілігі кӛрінетіндей ӛте арық малдар құрбандыққа жарамайды»4, - деген. Ханафи мәзхабының ғалымдары хадисте айтылған құрбандыққа жарамайтын малдардағы кемшіліктерге қиас (салыстыру) жолымен басқа да кемшіліктерді қосқан. Ол кемшіліктер мыналар: - бір кӛзі соқыр - сойылатын жерге жете алмайтын дәрежеде арық - құлағы немесе құйрығы тумадан жоқ немесе басым бӛлігі кесілген - тістерінің кӛбісі түсіп қалған - емшектерінің басы жұлынып қалған - бір мүйізі немесе екеуі де түбінен сынған Құрбан шалуы уәжіп болған кісінің құрбандық малында аталмыш кемшіліктердің біреуі сатып алғаннан кейін пайда болса немесе алған малы ӛліп қалса, қайтадан құрбандыққа жарайтын мал сатып алып шалуы керек. Ал ӛзіне құрбан шалу уәжіп болмаса да, сауап үшін шалуды ниет еткен кедей адамның сатып алған құрбанында бір кемшілік пайда болса, сол малды шала береді. Тіпті құрбан шалуы уәжіп болмаған кедей адам, бойында кемшілігі бар малды сатып алып, құрбан ретінде шалуына болады. Ӛйткені, кедей адамның шалған құрбандығы – нәпіл құрбан. Нәпіл ғибадатта кешірім бар.

Құрбан ретінде шалынатын малды қинамау үшін, ӛткір пышақ қолдану керек. Малды сою үшін сол жағымен жерге жатқызғаннан кейін пышақты кӛз алдында жалақтатып қайрау – мәкруһ. Ал, қинамай сою – сүннет. Пайғамбарымыз бір хадисінде былай дейді: «Малды бауыздаған уақытта жақсылап бауыздаңдар. Кімде-кім мал сойса, пышағын жақсылап қайрасын және тезірек бауыздасын. Малдың жанын жай таптырсын.»5 Құрбан ретінде шалынатын мал құбылаға қарата сол жағымен жатқызылып, дұға ретінде мына аят оқылады: «Инна салати уа нусуки уа махиаиа уа мәмәти лилләһи Раббил ‘аламина лә шәрика ләһ»6. «Күмәнсіз менің намазым және басқа да ғибадаттарым, өмірім де, өлімім де бүкіл әлемдердің Раббы Аллаһ Тағала үшін. Оның еш серігі жоқ». Одан кейін: «Аллаһу әкбар, Аллаһу әкбар лә илаһа иллаллаһу, уаллаһу әкбар, Аллаһу әкбар уа лиллаһил-хамд» - деп, кімнің атынан сойылып жатқаны ниет етіледі. Артынша «Бисмилләһи, Аллаһу әкбар» - деп тәкбір айтып оң қолмен бауыздайды. Құрбан мал шалудың арнайы дұғасын білмеген адамдарға «Бисмилләһи, Аллаһу әкбар! Құрбандығымды қабыл ала гӛр!» деп ниет етіп, шала берулеріне болады. Тек қана құрбандық иесінің ғана «Бисмилләһи, Аллаһу әкбар» - деуі жеткілікті емес. Құрбанды бауыздаған адам да «Бисмилләһи, Аллаһу әкбар» - деуі керек. Әдейі ұмытпастан «Бисмилләһ» деп айтпаса, құрбанның етін жеуге болмайды. Ӛйткені, Аллаһтың аты айтылып, бауыздалмаған малдың етін жеу – харам. Құрбанның иесі құрбанды бауыздайын деп жатқан қасаптың қолының үстіне қолын қойып, бірге бауыздаса, екеуінің де «Бисмилләһ» деп айтулары керек. Сойылатын мал құрбан ниетімен бауыздалу керек. Малдың жаны шыққаннан кейін барып қана терісі сыпырылады. Жаны шықпай жатып басын кесіп алып тастау немесе терісін сыпыру – мәкруһ. Ескерту: құрбан малы сойылатын жердің тазалығына кӛңіл бӛліп, айналысын былғап, шашып кетпеуді қадағалаған жӛн. Экологиялық тазалыққа кӛңіл бӛлудің де мұсылмандық әдептілікке жататынын анық.

Аллаһ Тағала Құран Кәрімде құрбанның еті турасында былай дейді: «Құрбанның етінен ӛздерің жеңдер әрі міскіндер мен кедейлерге жегізіңдер»7. Пайғамбарымыздың (с.а.у) шалған құрбанының етін қалай таратқандығы турасында Ибну Аббас былай деп риуаят етті: «Пайғамбарымыз (с.а.у) шалған құрбандығының үштен бірін – отбасына, үштен бірін – кедей кӛршілеріне, қалған үштен бірін садақа ретінде тарататын». Уәжіп болсын, нәпіл болсын құрбандыққа шалынған малдың етін, терісін, сирақ-басын және сүтін сату – мәкрүһ. Құрбан малының аталмыш бӛлшектері сатылған жағдайда құны кедейлерге садақа ретінде беріледі. Құрбанға шалынған малдың ешқандай бӛлшегінен қасаптың ақысы ретінде тӛлеуге болмайды. Хазірет Әлидің былай дегені риуаят етіледі: «Аллаһтың Елшісі (с.а.у) түйелер құрбандыққа шалынған уақытта басында тұруымды және терілері мен жүндерін таратуымды әмір етті. Олардың ешбір нәрсесін қасап ақысы ретінде беруге маған тыйым салды. «Қасап ақысын біз ӛзіміз береміз»8 деді. Құрбандыққа шалынған малдың терісін кедейлерге, қайырымдылық қорларына беруге болады.

Құрбан айттың алдындағы күн «Арафа күні» деп аталады. Бұл – Зилхижжаның тоғызыншы күні. Арафа күнінің таң намазынан бастап құрбан айттың тӛртінші күнінің намаздыгер уақытына дейін әр парыз намаздың сәлемін бергеннен кейін «Тәшриқ тәкбірін» айту намаз оқуға міндетті әрбір жанға уәжіп. Жеке намаз оқыған адам да, жолаушы да, ер кісі де, әйел кісі де бұл тәкбірді айтуға міндетті. «Тәшриқ тәкбірі» былай айтылады: { أ أكْبَرُ, أ أكْبَرُ, لا إلَهَ إلاَ ا وَا أكْبَرُ, أ أكْبَرُ وَلِلَهِ الْحَمْدُ } «Аллаһу әкбар, Аллаһу әкбар, лә иләһә иллаллаһу уаллаһу әкбар, Аллаһу әкбар уа лиллаһил-хамд». Мағынасы: «Аллаһ Тағала ұлық (2 рет), Аллаһ Тағаладан басқа тәңір жоқ. Аллаһ Тағала ұлық (2 рет), Барлық мадақтар мен мақтаулар тек Аллаһ тағалаға тән».

Жаңа туылған сәбидің басындағы шашына «ақиқа» делінеді. Аллаһ Тағаланың нәсіп еткен перзентіне шүкір ретінде шалынатын малға да «ақиқа» құрбаны делінеді. Ақиқа құрбанын сәбидің туылған күнінен бастап, балиғат жасына толғанға дейін шалуға болады. Бірақ сәбиге жеті күн толғанда шалу – абзал. Сәбидің туылғанына жеті күн болғанда аты қойылып, шашы алынады. Алынған шаштың салмағында алтын немесе күмісті садақа ретінде бері – сүннет. Құрбанның да сол күні шалынуы – мұстахап. Пайғамбарымыз (с.а.у) екі немересі Хз. Хұсайн мен Хз. Хасан үшін ақиқа құрбанын шалғаны риуаят етіледі. Құрбан айтта құрбандыққа жарайтын малдар ақиқа құрбанына да жарайды. Қыз балалар үшін де ақиқа құрбанын шалады. Ақиқа құрбанының иесі шалынған малдың етінен жеуіне және басқаларға садақа ретінде таратуына болады. Ақиқа құрбанын шалар кезде: «Бисмилләһи, Аллаһу әкбар. Аллаһым, бұл сенің ризалығың үшін шалынған пәленшенің ақиқа құрбаны» - делінеді.

Кӛңілін кӛптен күпті еткен бір ісі орындалғанда я болмаса былай да бір малды шалам деп мұсылман баласының Аллаһ Тағалаға уәде беріп, сол уәдесінің уақыты келгенде шалатын малы «нәзір құрбаны» деп аталады. Мысалы, ауырып жатқан адам «осы ауруымнан айықсам, бір қойды құрбандыққа шаламын» деп ниет етсе, ауруынан айыққан жағдайда, бір қой шалуы – уәжіп. Нәзір құрбанына шалынған малдың етінен, шалған адамның ӛзіне, балаларына, немерелеріне және әке-шешесіне, тіпті ата-әжелеріне де жеуге болмайды. Түгелдей садақа ретінде кедейлерге таратылуы тиіс. Шалынған құрбанның бір бӛлшегі аталмыш адамдар тарапынан желінген жағдайда сол желінген бӛлшектің құнын кедейлерге тарату керек.
______________________________

1 Тирмизи, Адахи, 1.
2 Ибну Мажә, Сәуәбул-адахи, 3118.
3 Кәусар сүресі, 108/З.
4 Тирмизи, Адахи, 5.
5 Муслим, Сайд, 57.
6 Анғам сүресі, 6/162.
7 Хаж сүресі, 22/28.
8 Муслим, Хаж, 348.